Afganistan

Afganistan er opið fyrir innrásum þar sem það liggur á milli Mið-Austurlanda, Mið-Asíu og Indlands og hefur það orðið fyrir árásum frá valdhöfum nágrannalandanna. Að auki hefur valdatafl ólíkra stríðsherra ráðið sviði stjórnmála landsins. Hefð hefur verið fyrir því að þessir stríðsherrar ráði yfir sínum eigin landsvæðum með hjálp einkaherja. Á árunum 1933 til 1973 var Afganistan þó tiltölulega friðsamt. Landið var vinsæll ferðamannastaður og Kabúl var álitin góð borg að sækja heim. Ólíkum stríðsherrum var að mestu leyti haldið í skefjum. En eftir því sem kalda stríðið ágerðist jókst einnig óstöðugleiki í Afganistan.

Eftir að konunginum var steypt af stóli í valdaráni árið 1973, tóku við nokkur ár með póitískum óstöðugleika. Árið 1978 tók kommúnistastjórn við völdum í fyrsta sinn í sögu Afganistan. Þá tóku ýmsir íslamskir hópar sig saman og sameinuðust gegn kommúnistastjórninni, í andspyrnuhreyfingunni Mujahedin sem merkir heilagt stríð. Eftir hvatningu frá kommúnistastjórninni tóku Sovétríkin þá ákvörðun að skerast í leikinn í desember 1979 til að tryggja að kommúnistastjórnin héldi völdum. Eftir innrásina stigmagnaðist kalda stríðið, sem hafði legið niðri frá því í Kúbudeilunni árið 1962. Þá mættust stórveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, enn einu sinni á vígvellinum. Bandaríkin komu ekki beint að stríðsrekstrinum, heldur studdu Mujahedin með vopnum og hernaðarbúnaði. Það gerði einnig Pakistan og voru mikilvægustu herstöðvar Afganistans á landamærum Afganistans og Pakistans. Að auki fékk Mujahedin hernaðaraðstoð frá öðrum arabalöndum, sem litu á innrásina sem heilagt stríð. Stríðið reyndist langt og erfitt fyrir íbúa Afganistans. Sovétríkin drógu sig ekki út fyrr en árið 1989. Þá hafði stríðið þegar kostað yfir milljón mannslíf og þvingað yfir fimm milljónir manna á flótta.

Barn í flóttamannabúðum í Afganistan. Mynd: FN/Luke Powell

Í valdatómarúminu eftir rússnesku hermennina blossuðu gömul átök upp. Nú þegar ekki var lengur um ytri ógn að ræða stigu andstæðingar innan Mujahedin fram á sjónarsviðið. Gamlir bandamenn fóru í stríð hver á móti öðrum. Á sama tíma átti kommúnistastjórnin við vandamál að stríða, því nú hafði hún ekki lengur Rússa til að styðja við bakið á sér. Kommúnistastjórnin tapaði völdum yfir sífellt fleiri landsvæðum sem ólíkir stríðsherrar yfirtóku og kommúnistastjórnin féll árið 1992. Önnur umferð blóðugra átaka braust út. Það var í þessari stríðsóreiðu sem talibanar komu fram á sjónarsviðið. Leiðtogi þeirra þá, líkt og nú, var Mullah Mohammad Omar.

Talibanar eru súnní-múslímsk þjóðernishreyfing sem á rætur að rekja til Mujahedin-hreyfingarinnar. Höfuðstöðvar þeirra voru einnig á landamærum Afganistan og Pakistan. Talibanar hétu því að binda endi á stríð og spillingu og fékk þessi herskáa trúarhreyfing bókstafstrúarmanna fljótt stuðningsmenn í landi sem þráði stöðugleika. Á árunum frá 1994 til 1996 lögðu talibanar stöðugt fleiri landsvæði undir sig og hertóku að lokum einnig höfuðborgina Kabúl. Einungis Norðurbandalandið hélt. Norðurbandalagið átti einnig rætur að rekja til Mujahedin-hreyfingarinnar, í því voru stríðsherrar sem hver um sig réð yfir litlu landsvæði í Norður-Afganistan.

Talibanar yfirlýstu Afganistan sem „hreint íslamskt ríki“ og innleiddu ströng sjaría-lög (íslömsk lög). Lagt var bann á sjónvarp, áfengi og ótrúarlega tónlist. Konur urðu að nota burka og fengu ekki leyfi til að yfirgefa heimilið einar. Hvers konar lögbrot kostuðu einnig harðari refsingu en áður, hendur voru höggnar af þjófum og grýting varð refsingin fyrir hjúskaparbrot. Talibanar stöðvuðu borgarastríðið að miklu leyti en stóðu fyrir stórum og alvarlegum árásum á íbúa landsins.

Talibanar eru meðal annars ábyrgir fyrir fjöldamorðum á hazarönum, þjóðflokki sem um 10% Afgana tilheyrir. Heimsbyggðin fékk áfall í mars árið 2001 þegar talibanar sprengdu tvö Búddalíkneski í loft upp. Líkneskin voru reist fimm eða sex hundruð árum e.Kr. og voru 37 og 55 metra há. Talibanar litu á líkneskin sem skurðgoðadýrkun.

Talibanar hafa alla tíð átt í nánum tengslum við al-Qaida. Leiðtogi al-Qaida, Osama Bin Laden, hefur nokkrum sinnum búið i Afganistan, þar sem aðalbækistöðvar hans hafa verið síðan 1996. Al-Qaida var stofnað árið 1988 í tengslum við stríð Mujahedin gegn Rússum. Bin Laden kom á fót gesthúsi í landamærabænum Peshawar í Pakistan fyrir arabíska Mujahedin hermenn. Þar á eftir kom hann á fót bækistöðvum í Afganistan. Þegar talibanar komust til valda árið 1996 var bækistöðvunum breytt í æfingabúðir fyrir al-Qaida hryðjuverkamenn. Samstarfið þróaðist enn frekar þegar einn af sonum Bin Ladens giftist dóttur Mullah Mohammad Omar.

Al-Qaida og Osama Bin Laden voru ábyrg fyrir hryðjuverkaárásum á Tvíburaturnana og Pentagon 11. september 2001 í Bandaríkjunum. Bandaríkin fóru þegar í stað fram á það að Bin Laden yrði framseldur. Þegar stjórnvöld í Afganistan neituðu því lýstu Bandaríkin, ásamt fjölþjóðaher, yfir stríði. Bretar og Bandaríkjamenn gengu í bandalag við Norðurbandalagið. Framrásin gekk hratt og miklar loftárásir voru gerðar á Afganistan. Það liðu einungis tveir mánuðir þar til talibanar gáfust upp. Margir fyrrum hermenn al-Qaida og talibana voru handteknir og sendir í fangabúðir Bandaríkjamanna á Guantanamo á Kúbu. Osama Bin Laden leiðtogi al-Qaida fannst ekki.

Afganistan hefur nú, eftir fall talibanastjórnarinnar, lokið fyrstu lýðræðislegu kosningunum, en einungis í ákveðnum hlutum landsins. Sigurvegari kosninganna, sem haldnar voru árið 2005, var Hamid Karzai. Hann var einnig leiðtogi bráðabirgðastjórnarinnar sem var sett á eftir að talibanastjórnin féll. Þó svo að kosið hafi verið lýðræðislega er Afganistan langa vegu frá því að vera frjálst og vel starfandi lýðveldi. Meðlimir núverandi ríkisstjórnar tilheyrðu margir hverjir fyrrum Norðurbandalaginu og hafa náin tengsl við hina ýmsu stríðsherra landsins. Átök hafa aukist undanfarin ár og staða talibana verður sífellt sterkari. Stöðugir árekstrar eru á milli ólíkra einkaherja sem reknir eru af ólíkum stríðsherrum og sjálfsmorðsárásir eru vaxandi vandamál.

Eiturlyfjaframleiðsla landsins, sem talibönum tókst næstum að halda í skefjum í stjórnartíð sinni, er komin á fullt skrið aftur. Í dag er framleitt nærri 95% af öllu ópíum í heiminum í Afganistan. Líkt og í Kólumbíu hafa verið gerðar tilraunir til að drepa uppskeruna með því að úða á hana eitri. Eitrið hefur þær leiðinlegu aukaverkanir að það drepur einnig annað plöntulíf á svæðinu og gerir þar með akrana óræktanlega fyrir bændur sem berjast í bökkum vegna fátæktar.

Átökin á milli talibana og afgönsku ríkisstjórnarinnar jukust árið 2007. Nær 5800 manns voru drepnir yfir árið, meirihlutinn talibanskir uppreisnarseggir, en einnig 900 afganskir lögreglumenn og 200 alþjóðlegir hermenn. Ástæður vaxandi óstöðugleika voru að talibanskir uppreisnarmenn gerðu tilraun til að ná aukinni fótfestu í suðri, á sama tíma og ISAF-sveitir fóru í aukna varnarstöðu. Talibanskir uppreisnarmenn nýttu sér þetta ástand öryggismála í landinu. Árið 2007 áttu sér stað flestar sjálfsmorðsárásir frá upphafi átakanna og margir hermenn, almennir borgarar og löggæslumenn létu lífið.

Það hafa einnig komið nokkur jákvæð þróunarskeið. Þjóðarher Afganistans er orðinn betri og stærri, jafnvel þó að hann sé enn háður stuðningi Vesturlanda. Í norðri hefur uppbygging haldið áfram og uppreisnarmenn hafa ekki náð að ráðast á þau svæði. Á sama tíma er framleitt meira af ópíum en nokkru sinni. Peningarnir fara til talibanskra uppreisnarhópa, stríðsherra og glæpahópa sem ráðast gegn lögreglunni í tilraun til að tryggja eigin efnahagslega hagsmuni, sem gerir það mjög erfitt að hafa eftirlit með ástandinu.

Hamid Karzai forseti hefur oft boðið leiðtogum talibana til samningaviðræðna, en því hefur ávallt verið hafnað og þeir neita að semja við ríkisstjórnina á meðan alþjóðlegt herlið er enn í landinu.