Kýpur

Kýpur var innlimað í hið svokallaða ósmanska ríki árið 1570, það var þá sem tyrknesk íhlutun hófst. Tyrkir settust aðallega að á norðurhluta eyjunnar þar sem um 30.000 tyrkneskum hermönnum var útdeilt landi.

Bretar komu sér fyrir á eyjunni árið 1878. Bretar sömdu við Tyrki um að koma upp herstöð á Kýpur gegn því að hjálpa Tyrkjum ef til innrásar Rússa kæmi. Í uppgjörinu eftir fyrri heimsstyrkjöldin, var Kýpur sett undir stjórn Breta.

Andstaðan gegn stjórn Breta var mikil meðal Kýpverja. Á fjórða og fimmta áratugnum vildu sífellt fleiri Kýpur-Grikkir að Kýpur yrði hluti af Grikklandi (Hellas), en Bretar vildu ekki draga sig út úr landinu. Þrátt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1950, þar sem meirihluti íbúa eyjarinnar vildi að hún yrði grísk, gáfu Bretar sig ekki og vildu ekki láta af stjórn eyjarinnar. Það var ekki fyrr en eftir margra ára blóðug átök á milli hinna svokölluðu Enosis- (unions-) hreyfingar og breskra hermanna að Bretar drógu sig til baka og Kýpur varð sjálfstæð árið 1960.

Vandamálunum lauk þó ekki við sjálfstæðið. Kýpur-Grikkjum og Kýpur-Tyrkjum gekk illa að vinna saman og óeirðir brutust út árið 1963. Árið 1964 þróuðust átökin í borgarastríð, sem bitnaði verst á Kýpur-Tyrkneska minnihlutanum. SÞ sendu inn friðargæslulið og hefur það verið í landinu síðan. Friðargæslustarfið á Kýpur er ein af elstu slíkum aðgerðum SÞ.

Breskur SÞ-liði athugar persónuskilríki bónda á Kýpur. Mynd: SÞ, John Isaac

Gríska herforingjastjórnin átti sinn þátt í því að forseta Kýpur Makarios var steypt af stóli árið 1974. Makarios, sem hafði barist fyrir sjálfstæði Kýpur var skipt út fyrir Nikos Sampson, sem var hliðhollur Grikkjum. Þetta féll Tyrkjum ekki í geð og þeir ákváðu að skerast í leikinn. Tyrkneska innrásin leiddi til fjöldaflótta í landinu: um það bil 180.000 Kýpur-Grikkir flúðu frá norðurhluta landsins í suður, á meðan um það bil 45.000 Kýpur-Tyrkir flúðu frá suðri til norðurs. Herforingjastjórnin í Aþenu féll þó stuttu seinna sem leiddi til þess að Sampson sagði af sér sem forseti.

Tyrkneska innrásin og fjöldaflóttinn leiddi til þess að í reynd var eyjunni skipt í tvennt, bæði mannfræði- og landfræðilega og hefur verið svo síðan þá. Um það bil 30 prósent af Kýpur er í dag stjórnað af Kýpur-Tyrkjum, en 70 prósent af Kýpur-Grikkjum. Sameinuðu þjóðirnar stjórna svo hlutlausu svæði sem nær þvert yfir eyjuna á milli yfirráðasvæðanna. Í nóvember 1983 lýsti tyrkneski hluti eyjarinnar yfir sjálfstæði sínu og tók upp nafnið Tyrkneska lýðveldið Norður-Kýpur. Þeir hafa frá því þá haldið kosningar, bæði forseta- og þingkosningar með jöfnu millibili. „Ríkið“ er þó einungis viðurkennt af Tyrklandi.

Undanfarin ár hefur sambandið á milli Kýpur-Grikkja og Kýpur-Tyrkja verið stöðugt, þó ekki sé lausn í sjónmáli. Fjöldi friðarviðræðna hefur ekki skilað árangri. Margir voru þó bjartsýnir á að svokölluð „Annan áætlun“, sem þáverandi framkvæmdastjóri SÞ, Kofi Annan kom með mundi skila árangri. Kýpur-Tyrkir ákváðu að kjósa með áætluninni, enda var hún eini möguleiki þeirra á inngöngu í Evrópusambandið.

ESB opnaði fyrir aðildarviðræður Kýpur frá maí 2004, en einungis fyrir þau svæði sem eru viðurkennd af alþjóðasamfélaginu. Það þýðir að einungis Kýpur-Grikkir geta fengið aðild. Kýpur-Grikkir kusu gegn áætluninni og komu þar með í veg fyrir að norðurhluti landsins, þar sem meirihluti íbúanna kaus með, fengju inngöngu í ESB. Eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna hafa pólitískir leiðtogar á Kýpur sætt gagnrýni af alþjóðasamfélaginu vegna framkvæmdar hennar.