Nepal

Í Nepal er löng hefð konungseinveldis. Í byrjun sjöunda áratugar síðustu aldar færði landið sig í stuttan tíma í átt að lýðræðislegri stjórnarháttum, en þá greip konungurinn til sinna ráða og setti sjálfan sig sem æðsta leiðtoga landsins eina ferðina enn. Það var ekki fyrr en 32 árum seinna, árið 1991, að reynt var að koma á lýðræði að nýju. Mikil mótmæli og mannfall leiddi til þess að Biendra konungur samþykkti vissar endurbætur á konungsdæminu. Í Nepal skyldi verða þingbundin konungsstjórn, framkvæmdavald skyldi vera hjá kjörnum fulltrúum.

Hið unga lýðveldi lenti fljótt í vanda: mikil spilling og ringulreið í stjórnmálum veikti trúverðugleika stjórnmálamanna. Íbúar eins af fátækustu ríkjum heims voru óánægðir með leiðtoga þess og framfarir létu á sér standa í Nepal. Það var í þessu ástandi sem uppreisnarmenn Maóista komu sér fyrir meðal fátækra íbúa á landsbyggðinni. Þeir vildu steypa konunginum og koma á kommúnísku samfélagi að fyrirmynd kínversku menningarbyltingarinnar á sjöunda áratugnum. Í febrúar 1996 hófu þeir „Stríð fólksins“. Hugmyndafræði Maóista féll í kramið meðal fátækra bænda sem fannst þeir vera gleymdir í nepölskum stjórnmálum. Á stuttum tíma stækkað því hreyfingin úr því að vera lítill flokkur með fáa fulltrúa á þingi, til þess að vera stærsta stjórnmálahreyfing landsins. Stjórnarherinn vildi að uppreisnin yrði slegin niður, en harðhent meðhöndlun þeirra á íbúum landsins jók bara stuðninginn við Maóista-hreyfinguna.

Árið 2001 markaði skil í stjórnmálaþróun Nepal. Í hinum svokölluðu hallarfjöldamorðum myrti ölvaður krónprins bæði kónginn, drottninguna og átta aðra meðlimi konungsfjölskyldunnar og tók svo eigið líf. Morðin voru framin í kjölfar rifrildis prinsins við foreldra sína um kvonfang. Í kjölfar morðana var yngri bróðir kóngsins, Gyanendra, settur konungur. Eftir að Gyanendra tók við krúnunni hefur lýðræðiSÞróun reynst æ erfiðari í landinu. Gyanendra kippti í þá strengi sem hann gat og varð æ meira áberandi og árið 2005 setti hann forsætisráðherrann frá völdum, leysti upp þingið og setti sjálfa sig í stöðu æðsta stjórnvalds Nepal. Hann fangelsaði fjölda lýðræðislega kjörinna leiðtoga, stjórnmálamanna, blaðamanna og mannréttindafrömuða og skerti þannig málfrelsi og kom í veg fyrir virka stjórnmálaandstöðu. Hann réttlætti aðgerðir sínar með því að halda því fram að stjórnmálamenn réðu ekki við uppgang Maóista. Aðgerðir hans voru fordæmdar af alþjóðasamfélaginu og almennt talað um sem valdarán. Valdaránið gerði Nepal að einu af síðustu hreinu konungsveldum heims.

Á landsbyggðinni geisuðu átök á milli stjórnarhersins og Maóista. Frá 2001 til 2005 jukust átökin með hverju ári og stutt vopnahlé árin 2001 og 2003 voru rofin með enn kröftugri átökum en áður. Fram að valdaráninu árið 2005 hafði Nepal átt mikilvæga stuðningsmenn, meðal annars Indverja, sem höfðu áhyggjur af því að uppreisn Maóista myndi berast yfir landamærin. Bandaríkin og Sovétríkin veittu einnig mikla efnalega aðstoð, því þeir hafa skilgreint maóista sem hryðjuverkamenn og baráttuna gegn þeim sem hluta af stærra stríði gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi (sjá Afganistan og Írak). Eftir valdaránið árið 2005 var aðstoðinni hætt og konungurinn var beittur miklum alþjóðlegum þrýstingi. Það leiddi til þess að hann gaf flestum pólitískum föngum frelsi vorið 2005, án þess þó að draga sig sjálfur í hlé frá stjórnmálum.

Íbúar í bænum Biratnagar taka þátt í mótmælum þar sem þeir krefjast aukinna valda á þingi. Mynd: UN Photo/Agnieszka Mikulska

Vorið 2006 brutust enn út mikil mótmæli um allt landið og Nepalar gáfu skýrt í skyn að þeir vildu að konungurinn stigi af stóli og að kjörnir stjórnmálamenn skyldu taka við stjórnartaumum. Konungurinn reyndi fyrst að stöðva mótmælin með valdi. Þegar það gekk ekki, varð hann við kröfum mótmælenda um að þjóðþinginu skyldi komið á aftur. Þingið, sem samanstendur af hinu svokallaða sjöflokkabandalagi, undirbýr að koma á lögum sem takmarka vald konungsins. Það felur m.a. í sér að sjá til þess að hernum sé stjórnað af þjóðinni, en verði ekki einkaher konungsins. Sjöflokkabandalagið hefur þó slæmt orð á sér og mikið hefur verið kvartað undan spillingu innan þess, sem setur spurningamerki við hvort það hafi í raun í för með sér breytingu á stjórnmálum í Nepal.

Maóistar komust að samkomulagi við Sjöflokkabandalagið um að þeir skyldu fá að vera með í nýju þjóðþingi. Þeir fengu einnig stöðu í nýrri ríkisstjórn landsins. Enn lítur út fyrir að allir aðilar geti unnið saman að friði í landinu, þrátt fyrir að margir séu óvissir hvort að þetta þýði að Maóistar komi til með að leggja alfarið niður vopn. Í september 2007 sprungu þrjár sprengjur í höfuðborginni Katmandu, þetta var fyrsta árásin eftir að átökunum lauk. Eftir tíu ára borgarastyrjöld stjórna Maóista í dag um það bil 80 prósent af landsbyggðinni í Nepal og hafa yfir að ráða her með á milli fimm og tíu þúsund manns. Bardagarnir hafa kostað yfir 13 þúsund manns lífið.