Tsjad

Átökin í Tsjad eru flókin og einkennast af ólíkum uppreisnarhópum og ættbálkum. Ástandið er nánast óyfirstíganlegt vegna þess hve uppreisnarhóparnir sundrast oft og ósamkomulag á milli undirhópa er mikið. Sögulega séð hefur verið mikið hatur og óeining á milli múslíma í norðri og kristinna manna í suðri. Í dag eru átökin mun flóknari, þó þetta sé enn grundvallarástæðan.

Flóttamenn í Iridimi-flóttamannabúðunum í austurhluta Tsjad árið 2004. Í búðunum búa næstum 20.000 manns sem eru á flótta undan ýmsum átökum í álfunni. Mynd: UN Photo/Eskinder Debeb

Eftir að Tsjad hlaut sjálfstæði mynduðu íbúar suður hluta landsins ríkisstjórn og stjórnuðu því. Einungis ríkisstjórnarflokkurinn, sem samanstóð af fólki frá suðri var löglegur. Þetta skapaði mikla óánægju á meðal múslíma í norðri og uppreisn braust út á ýmsum stöðum. Múslímarnir vildu aukin stjórnmálaáhrif og voru studdir af Líbíu árið 1973 í að gera árás á stjórnvöld. Líbíumenn blönduðust í átökin vegna þess að þeir gerðu kröfu í landsvæði frá Tsjad á landamærum landanna tveggja. Eftir árásina tók við bráðabirgðaríkisstjórn í stuttan tíma, með ráðherrum frá bæði suðri og norðri. Í upphafi níunda áratugar síðustu aldar, gerði nýstofnaður uppreisnarhópur úr norðri, Forces armées du Nord (FAN), árás á höfuðborgina N’djamena og tók völdin. Hópurinn vildi ekki starfa með Líbíu. Leiðtogi FAN, Hissen Habré, lýsti sjálfan sig forseta. Lok níunda áratugarins einkenndust af mis alvarlegum átökum á milli ýmissa uppreisnarhópa. Önnur lönd blönduðust einnig í átökin. Frakkland studdi ríkisstjórnina og Habré forseta, á meðan Líbía studdi við ýmsa uppreisnarhópa. Ringulreið ríkti í landinu þar sem margar uppreisnarhreyfingar börðust gegn ríkisstjórninni.

Í lok níunda áratugarins jókst óánægja í landinu. Margir íbúanna, sérstaklega í suðri, voru óánægðir með forsetann því þeir héldu því fram að hann hyglaði sínum eigin ættbálki. Fangelsun pólitískra andstæðinga hans og aftaka fanga án dóms og laga var daglegt brauð. Aðferðir stjórnarhersins voru mjög hrottafengnar og sköpuðu hræðslu á meðal íbúanna, sérstaklega í suðurhluta landsins. Idriss Déby, sem kom úr norðri og var æðsti yfirmaður hersins, nýtti sér þessa óánægju með forsetann og myndaði eigin her. Árið 1989 gerði hann misheppnaða valdaránstilraun og neyddist til að flýja til nágrannalandsins Súdan. Ári seinna hafði Déby safnað saman nýrri hersveit og gerði árás á ný frá Súdan. Eftir harða bardaga tók hann völdin árið 1990. Déby vildi koma á friði og lýðræðislegum stjórnarháttum í landinu. Þjóðþingið var leyst upp og stjórnarskráin tekin úr gildi. Enn frekar bauð Déby til lýðræðisráðstefnu þar sem fulltrúum frá ríkisstofnunum, stjórnmálaflokkum og verkalýðsfélögum var boðið. Samþykkt var bráðabirgðastjórnarskrá og skipuð bráðabirgðaríkisstjórn sem skyldi stjórna landinu þar til unnt væri að halda nýjar lýðræðislegar kosningar. Í millitíðinni hafði Habré, fyrrum forseti, myndað nýjan uppreisnarhóp, Mouvement pour la démocratie et le development (MDD). Hópurinn hafði bækistöðvar í Nígeríu og gerði með jöfnu millibili árásir á Tsjad. Það voru einnig stofnaðir nýjir uppreisnarhópar í suðri, vegna óánægju með að Déby hafði enn stjórnarhersveitir í suðri. Aðferðir hersveitanna voru hrottafengnar og var þeim gert að hafa framið fjöldamorð á óbreyttum borgurum. Uppreisnarhóparnir í suðri kröfðust þess að hersveitirnar skyldu yfirgefa svæðið og þjóðaratkvæðagreiðsla um nýja stjórnarskrá færi fram. Tilraunir Débys til að koma á lýðræði í landinu skiluðu litlu. Enn héldu valdaránstilraunirnar áfram og hermenn stjórnarhersins héldu áfram árásum sínum á óbreytta borgara. Mannréttindastofnanir í landinu sökuðu Déby um gróf brot gegn mannréttindum. Fangelsun stjórnmálaandstæðinga og aftökur á föngum héldu enn áfram.

Á tíunda áratugnum var undirritaður fjöldi friðarsamkomulaga á milli ríkisstjórnarinnar og ýmissa uppreisnarhópa. Árið 1996 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um nýja stjórnarskrá. Sumarið sama ár voru haldnar lýðræðislegar kosningar. Déby vann kosningarnar, og útnefndi sjálfan sig forseta. Þrátt fyrir að ástandið í Tsjad hafi róast frá því í lok tíunda áratugarins, héldu blóðugir árekstrar á milli stjórnarhersins og ýmissa uppreisnarhópa áfram.

Tsjad og Mið-Afríkulýðveldið hafa orðið fyrir miklum áhrifum af borgarastríðinu í Darfúrhéraði í Súdan og að hluta til dregist inn í það. Þetta á sérstaklega við um austurhluta Tsjad sem á landamæri að Darfúr. Árið 2004 komu fleiri þúsund flóttamenn frá Darfúr til Tsjad. Árið 2005 komu 40 bílar frá uppreisnarhópnum Rally for Democracy and Liberty (RDL) inn í Tsjad. Þetta var hópur frá Tsjad með bækistöðvar í Súdan. Þeir tóku yfir landamærabæinn Adré. Stjórnvöld í Tsjad héldu því fram að hópurinn samanstæði af súdönskum skæruliðum og kenndi Súdan um árásirnar. Uppreisnarhópurinn neitaði þessu og lýsti því yfir að markmið þeirra væri að koma Déby forseta frá völdum og berjast fyrir lýðræði í Tsjad. Árið 2006 var eitt af blóðugustu árum í sögu Tsjad í langan tíma. Bardagarnir á milli ólíkra uppreisnarhópa og stjórnarhersins voru harðir og töpuðu allir aðilar stórlega. Lýst var yfir neyðarástandi í austurhluta landsins. Einn aðalbardaginn átti sér stað í höfuðborginni N’djamena. Bandalag ólíkra uppreisnarhermanna gerði árásir á borgina, en stjórnarhernum tókst að ná stjórn á ástandinu. Déby forseti breytti stjórnarskránni með nýrri þjóðaratkvæðagreiðslu, á þann veg að hægt var að kjósa hann forseta í þriðja kjörtímabilið. Hann vann forsetakosningarnar árið 2006. Andstaðan hunsaði kosningarnar og hélt því fram að þær hefðu ekki verið frjálsar. Átökin héldu enn áfram árið 2007. Flóttamannaráð SÞ hafði áhyggjur af því að verið væri að fremja þjóðarmorð í Tsjad og varaði við að þróunin í austurhluta Tsjad væri lík því sem væri að gerast í Darfúr. Tsjad og Súdan hafa gert samkomulag um að stöðva ofbeldi við landamærin, en gagnrýnendur hafa ekki trú á að það muni hafa áhrif. Átökin eru flókin og tilviljanakennd með mörgum uppreisnarhópum sem sífellt skipta um bandalög.

Í febrúar 2008 tóku þrír uppreisnarhópar sig saman og gerðu árás á höfuðborgina. Uppreisnarmennirnir héldu því fram að stjórn landsins væri hrottafengin, spillt og að ættbálki Débys forseta væri hyglað umfram aðra. Þeir vildu þvinga forsetann frá völdum. Ríkisstjórnin í Tsjad hélt því fram að Súdan styddi við uppreisnarhópana, en Súdan neitaði því. Margir óbreyttir borgarar voru drepnir og særðir og enn aðrir hraktir á flótta. Auk þess eru um það bil 420.000 flóttamenn frá Darfúr í landinu.