Gólanhæðir (Sýrland og Ísrael).

Ísrael var stofnað árið 1948 með stuðningi frá meðal annars SÞ og Bandaríkjunum, þrátt fyrir mikil mótmæli nágrannaríkjanna. Þetta leiddi til þess að Ísrael lenti í tveggja ára stríð gegn arabískum nágrannalöndum sínum. Ísraelar voru þó ekki ánægðir með það svæði sem þeim hafði verið útdeilt, þrátt fyrir að þeir hefðu þegar stækkað svæði sitt um einn þriðja. Þeir gerðu fjölda árása næstu ár, og háðu meðal annars Sex daga stríðið árið 1967, þegar þeir tóku Gasasvæðið frá Egyptalandi, Vesturbakkann með Austur-Jerúsalem frá Jórdaníu og Gólanhæðir frá Sýrlandi.

Sýrlenskir arabar sem höfðu verið búsettir á Gólanhæðum flúðu, á sama tíma og ísraelskir nýbúar komu sér þar fyrir. Þetta var upphafið að hernámi sem nú hefur staðið í um það bil 30 ár. Egyptaland og Sýrland gerðu tilraun til að ná svæðinu til baka árið 1973, en mistókst. Fjalllendið sem skagar upp úr annars flötu landslagi, reyndist góður varnarveggur og eftir hörð átök gáfust hersveitir Egyptalands og Sýrlands upp. Ári seinna sendu SÞ eftirlitssveitir og friðargæslulið á landamærasvæðið á milli Sýrlands og Ísraels. Stofnað var landamærasvæði sem hefur síðan verið stjórnað af sveitum Sameinuðu þjóðanna. Friðargæslusveitirnar hafa eftirlit með hernaðarstarfsemi bæði Sýrlands- og Ísraelsmegin landamæranna og hafa alla tíð unnið vel með sýrlneskum og ísraelskum stjórnvöldum.

Íranskir SÞ-liðar á vakt við Gólanhæðir árið 1975. Svæðin í bakgrunni eru hernumin af Ísrael. Mynd: UN Photo/Yutaka Nagat

Árið 1981 innlimuðu Ísraelar Gólanhæðir inn í Ísrael. Tvær höfuðástæður eru fyrir því að mikilvægt er fyrir Ísraela að ráða yfir Gólanhæðum. Fyrir það fyrsta liggja hæðirnar varnarlega á mikilvægum stað á landamærum Sýrlands og Ísraels sem gefur Ísraelum yfirsýn yfir það sem fram fer í nágrannalandinu. Með því að hafa yfirráð yfir Gólanhæðum fengu Ísraelar einnig betri yfirsýn yfir palestínsku uppreisnarhópana sem halda til á landamærasvæðunum. Þjóðaröryggi er með öðrum orðum mikilvæg ástæða fyrir því að Ísraelar hernámu hæðirnar. Í öðru lagi eru hæðirnar mikilvægt vatnsforðabúr, einn þriðji hluti af því vatni sem Ísraelsmenn nota kemur frá Gólanhæðunum. Vatnslónin eru einnig mikilvæg fyrir Sýrlendinga, en fyrir þeim snúast átökin einnig að miklu leyti um pólitískan orðstír.

Það hafa verið stríðsátök á landamærum Sýrlands og Ísraels frá árinu 1973. Löndin hafa bæði átt í átökum sín á milli og einnig í gegnum Líbanon og eru Gólanhæðir aðalástæða þess að enn er stríðsástand á milli landanna tveggja. Sýrland er eina nágrannaland Ísraels sem ekki hefur undirritað friðarsamkomulag við Ísrael, aðalástæða þess eru Gólanhæðir: Sýrland setur það sem skilyrði fyrir því að saminn verði friður við Ísrael að þeir fái aftur yfirráð yfir Gólanhæðum. Löndin tvö hafa oft átt í friðarumræðum, en hafa ekki enn komist að samkomulagi. Sýrland heldur fast í það að Ísrael, undir stjórn forsætisráðherrans Yitzhak Rabin í upphafi tíunda áratugarins, hafi lýst yfir vilja til að breyta landamærunum eins og þau voru fyrir Sex daga stríðið árið 1967. Það þýðir að Ísraelar hefðu þurft að gefa tilbaka allt fjallasvæðið. Ísraelar neita því að Rabin hafa gefið út slíka viljayfirlýsingu. Ísrael hefur þó samþykkt að draga sig út frá hluta hæðanna, meðal annars frá svæði þar sem um það bil 12 þúsund Gyðingar hafa komið sér fyrir. Þeir setja það sem kröfu að Sýrland dragi herlið sitt tilbaka frá hæðunum og af svæðinu fyrir sunnan Damaskus.