Kúrdistan

Kúrdar eru alls um það bil 25 til 30 milljónir og eru stærsti þjóðflokkur í heimi sem lifir utan eigin lands. Flestir Kúrdar eru búsettir í Tyrklandi en margir þeirra halda einnig til í Íran, Írak, Armeníu og Sýrlandi.

Kúrdíska þjóðernishyggjan og baráttan fyrir sjálfstæði Kúrdistans hefur verið sterk frá því í lok 19. aldar. Osmanska keisaradæmið náði yfir allan Balkanskaga, Litlu-Asíu, stóran hluta af arabaheiminum og Egyptaland. Ríkið var leyst upp í uppgjöri fyrri heimsstyrjaldarinnar og skiptu sigurvegararnir landsvæðinu á milli sín. Í fyrsta friðarsamkomulaginu sem undirritað var í Sévres árið 1920 var tekið tillit til óska Kúrda. Gert var ráð fyrir að svæðið þar sem Kúrdar voru í meirihluta skyldi fá sjálfstæði sem kúrdískt ríki. Þetta var þó dregið tilbaka árið 1923 í Lausanne-samkomulaginu. Í stað þess að Kúrdar fengju sitt eigið land héldu Tyrkir eftir hluta af svæðunum sem þeim var úthlutað. Önnur svæði voru í umsjá Írans og Íraks sem var stjórnað af Bretum og Sýrlandi sem Frakkland réði yfir. Hið nýja samkomulag leiddi til þess að Kúrdar gerðu vopnaða uppreisn sem var upphafið að sjálfstæðibaráttu þeirra sem stendur enn.

Barátta Kúrda fyrir sjálfstæði Kúrdistans hefur mætt mikilli gagnrýni. Þeir hafa sætt pólitískum ofsóknum og margir kúrdískir rithöfundar, blaðamenn og mannréttindafrömuðir hafa verið fangelsaðir og drepnir. Íbúar landsins hafa verið myrtir og neyddir til að flytjast á brott, auk þess sem kúrdískt tungumál og menning eru bönnuð. Skortur á samhæfingu og innbyrðis ólga hefur veikt málstað Kúrda. Þeir mynda samfélag sem byggt er á ættbálkum og orsakar það mikið af árekstrum á milli ólíkra ættbáka sem hefur veikt baráttuna gegn sameiginlegum ytri óvini.

Kúrdar í Tyrklandi

Stærstur hluti Kúrda er búsettur í Tyrklandi. Þeir hafa líkt og aðrir minnihlutahópar orðið fyrir sífelldri mismunun frá stofnun tyrkneska lýðveldisins með undirritun Lausanne-samkomulagsins árið 1923. Tyrkir slógu allt kúrdískt andóf eftir undirritun samkomulagsins niður með hörku. Mörg hundruð þorp voru brennd til grunna, fólk var þvingað til að flýja heimili sín og uppreisnarmenn voru hengdir hundruðum saman. Atatürk, sem var nýr faðir lýðveldisins, lagði mikla áherslu á sameiginlegt tyrkneskt kennimark og Kúrdar og aðrir minnihlutahópar voru fórnarlömb harðrar aðlögunarstefnu stjórnvalda. Það var ekki fyrr en árið 1938 að tyrkneskum stjórnvöldum tókst að ná tökum á kúrdísku uppreisnarmönnunum. En á sama tíma varð kúrdísk þjóðernishyggja stöðugt sterkari og í lok áttunda áratugarins stofnaði Abdullah Öcalan kúrdneska verkamannaflokkinn (PKK).

PKK hóf skæruliðastríð árið 1984, með bækistöðvar bæði í Írak og svæðum sem Sýrland stjórnaði í Líbanon. Tyrknesk stjórnvöld svöruðu stríðsrekstri PKK með hefndaraðgerðum gegn kúrdneskum almenningi. Átökin voru hörðust á svæðum þar sem Kúrdar voru í meirihluta í Suðaustur-Tyrklandi. Tyrkland gerði einnig innrás í Norður-Írak í leit að bækistöðvum og meðlimum PKK. Leiðtogi PKK Abdullah Öcalan var fangelsaður og dæmdur til dauða árið 1999, en dauðadómnum var breytt í ævilangt fangelsi þegar Tyrkland lagði bann við dauðarefsingum árið 2002. Eftir að Öcalan var dæmdur árið 1999, lýsti hann opinberlega andstöðu við ofbeldi og PKK lýsti stuttu seinna yfir einhliða vopnahléi. Þetta varð til þess að öryggisástand í Suðaustur-Tyrklandi batnaði til muna um sinn. Meðhöndlun minnihlutahópa í Tyrklandi hefur einnig batnað í tengslum við aðildarumsókn Tyrkja að Evrópusambandinu. Kúrdar hafa öðlast aukin stjórnmálaréttindi og banninu við opinberri notkun kúrdneska tungumálsins hefur verið aflétt. Sambandið á milli Kúrda og tyrkneskra stjórnvalda versnaði þó í tengslum við innrás Bandaríkjanna í Írak. Tyrkland er mikilvægur bandamaður Bandaríkjanna, en hefur á sama tíma eigin hagsmuna að gæta: Tyrkir vilja bæði ná stjórn yfir olíuríku svæðunum í Norður-Írak og koma í veg fyrir að aukin sjálfsstjórn Kúrda í Norður-Írak styrki baráttu þeirra í Tyrklandi.

Kúrdar í Írak

Kúrdar í Írak hafa haft mun meiri sjálfsstjórn en Kúrdar í Tyrklandi en þeir hafa einnig orðið fyrir árásum íranskra stjórnvalda. Eftir Lausanne-samkomulagið fengu Kúrdar takmarkaða sjálfsstjórn á einu svæði í Norður-Írak, það reyndist þó hafa litla þýðingu í reynd. Ósamkomulagið um hvað sjálfsstjórnin felur í sér hefur leitt til árekstra á milli vopnaðra hópa Kúrda og íraska hersins. Sérstaklega um hvernig skipta eigi tekjum af olíuauðlindunum á svæðinu. Kúrdískir uppreisnarmenn hafa mætt harðri mótspyrnu stjórnvalda. Íran studdi lengi vel baráttu Kúrda, því á þann hátt voru þeir að veikja stöðu íraskra stjórnvalda. Á áttunda áratugnum, þegar Saddam Hussein og stjórn hans fengu sífellt meiri völd í íröskum stjórnmálum, leit sjeikinn í Íran á þróunina áhyggjufullum augum. Hann vildi koma í veg fyrir róttæka strauma í íröskum stjórnmálum. Samvinnan á milli Írana og Kúrda var þegar hafin þegar stríð braust út á milli Íran og Írak árið 1980. Íran kom þá á fót herstöðvum á svæðum Kúrda í norðri, að hluta til með samþykki frá þeim. Í kjölfar stríðsins á milli Íran og Íraks, sem lauk árið 1988, setti Saddam Hussein af stað umfangsmiklar hefndaraðgerðir gegn Kúrdum. Þeim skyldi refsað fyrir stuðning sinn við Íran.

Árið 1991 tapaði Íran Persaflóastríðinu gegn Bandaríkjunum og fleirum. Þegar Írakar viðurkenndu ósigur sinn gerðu bæði Kúrdar í norðri og sjíar í suðurhluta landsins uppreisn. Kúrdar og sjíar trúðu því að þeir myndu fá stuðning Bandaríkjanna í baráttunni gegn Saddam Hussein og stjórn hans, en þess í stað sömdu Bandaríkin um vopnahlé við Írak. Eftir það var íraska hernum beint gegn uppreisnarmönnunum. Mörum voru fjöldamorðin eftir Íran-Írak stríðið í fersku minni og kusu því á milli ein og þrjár milljónir manna að yfirgefa heimili sín og flýja til fjalla. Þar neituðu tyrknesk stjórnvöld þeim um að fara yfir landamærin til Tyrklands og flóttamennirnir voru fangar í fjöllunum á milli tyrkneskra landamæra og íraskra hersveita. Til að koma í veg fyrir mannúðarhörmungar, sendu Frakkar, Bretar og Bandaríkjamenn inn hersveitir til að verja Kúrda og hjálparstarf var hafið. Á sama tíma var komið á svokölluðu öruggu svæði fyrir Kúrda og íröskum stjórnvöldum var meinað að fljúga í lofthelginni yfir Norður-Írak. Bandaríkin, Bretland og Frakkland skyldu hafa eftirlit með svæðinu.

Flugbannssvæðið og þá sérstaklega meðhöndlun Bandaríkjanna á því hefur mætt mikilli gagnrýni. Frá árinu 1996 var einnig komið á flugbannssvæði í suðurhluta Írak. Margir vilja halda því fram að flugbannið ásamt eftirliti með því sé ólöglegt eftirlit á írösku yfirráðasvæði. En flugbannssvæðið leiddi samt sem áður til meira sjálfræðis fyrir Kúrda en áður og árið 1992 var fyrsta þjóðþing Kúrda stofnað. Á þjóðþinginu var jafn fjöldi fulltrúa frá KDP og PUK. Þessir tveir hópar Kúrda hafa lengi átt í átökum sín á milli, sem hefur leitt til skiptingar kúrdnesks yfirráðasvæðis. Á tímabili gerðist KDP einnig bandamaður stjórnarhersins í baráttunni gegn PUK og þar með var kúrdískum aðskilnaðarsinnum haldið í skefjum í baráttunni hvor gegn öðrum. Árið 1998 samþykktu deiluaðilar vopnahlé og árið 2006 var komist að samkomulagi um samstarf þeirra á milli.

Bandaríkin réðust inn í Írak árið 2003 með það að markmiði að steypa Saddam Hussein af stóli. Það skipti höfuðmáli í þessari baráttu að njóta stuðnings Kúrda, sem bjuggu yfir mesta hernaðarmætti í Írak, utan stjórnarinnar. Harðar samningaviðræður gerðu Bandaríkjamönnum kleift að fá bæði Tyrki og Kúrda í lið með sér, þrátt fyrir að Kúrdar hafi á tímabili hótað árás á tyrkneska hermenn í Norður-Írak. Samkvæmt stjórnarskrá Íraks frá árinu 2005 var Kúrdum tryggð sjálfstjórn á svæðinu, þrátt fyrir að enn þann dag í dag sé rætt um hvað það feli í sér í raun. Kúrdar komu vel út úr bráðabirgðaríkisstjórninni sem komið var á árið 2005. Jalal Talabani var settur forseti og varð þá fyrsti Kúrdinn til að vera leiðtogi arabísks lands.