Palestína

Bæði Ísraelsmenn og Palestínumenn eiga rætur sínar að rekja til Mið-Austurlanda og kjarninn í því sem í dag er kallað „átökin í Mið-Austurlöndum“ er spurningin um það hvort að Palestínumenn eða Gyðingar hafi sögulega séð mest tilkall til svæðisins. Gyðingar voru hraktir þaðan á brott í kringum árið 70 eftir Krist og dreifðust í kjölfarið yfir alla Evrópu og Mið-Austurlönd. Í mörg ár var þeim neitað um aðgang að svæðinu, en þeir urðu fyrir útskúfun og árásum í mörgum löndum sem þeir fluttust til. Í kjölfar rannsóknarréttarins í Suður-Evrópu ákváðu margir Gyðingar, á 16. og 17. öld, að snúa aftur til Palestínu og setjast þar að. Áætlað er að heildaríbúafjöldi í Palestínu á þeim tíma hafi verið í kringum 200.000, en Gyðingar voru um það bil 15.000.

Skipulögð endurkoma gyðinga til Palestínu hófst árið 1882, í kjölfar styrkingar síonismans í Evrópu. Síonismi er stjórnmálahreyfing sem berst fyrir því að Gyðingar skuli vera þjóð í eigin landi í Gyðingaríki í Mið-Austurlöndum. Síonistahreyfingunni varð vel ágengt árið 1917 með hinni svokölluðu Balfour-yfirlýsingu. Yfirlýsingin felur í sér loforð bresku ríkisstjórnarinnar um að vinna að stofnun ríkis fyrir Gyðinga í Palestínu. Eftir fyrri heimsstyrjöldina leystist ríki osmana, sem Palestína var hluti af, upp. Englendingar lögðu undir sig Palestínu sem herti á flutningi Gyðinga þangað. Palestínumenn voru ekki hrifnir af þróuninni sem leiddi til árekstra á milli minnihlutans, Gyðinga, arabíska meirihlutans og breskra hersveita. Ofsóknir gegn Gyðingum í Þýskalandi eftir 1933 leiddu til þess að flutningar Gyðinga til Palestínu jukust enn frekar. Það varð aftur til þess að arabískir leiðtogar settu árið 1935 fram kröfu um að þessa fólksflutninga yrði að stöðva. Gyðingum var neitað um að fara út úr Evrópu og vegna þess lentu margir í útrýmingarbúðum nasista. Árið 1940 voru Gyðingar um það bil einn þriðji af íbúum Palestínu, en íbúar þar eru samtals 1.530.000.

Fólksflutningar Gyðinga héldu enn áfram eftir seinni heimsstyrjöldina og slæmt samviskubit Evrópubúa gerði það að verkum að stofnun ísraelsks ríkis hafði enn meiri stuðning en áður. Á sama tíma gripu öfgafullir Gyðingahópar til vopna, meðal annars Irgun og hófu árásir á bæði Breta og Palestínu-araba. Margir arabískir hópar sjálfboðaliða frá ýmsum löndum aðstoðuðu Palestínumenn að verjast árásunum. Vegna þessa erfiða ástands drógu Bretar sig út í maí 1948 og létu SÞ eftir vandamál Palestínu. SÞ komu með tillögu um að Palestínu skyldi skipt í tvennt, Gyðingar fengju 54% landsvæðis á meðan Palestínumenn fengju 46%. Gyðingar féllust á tillögurnar, en Palestínumenn, sem eru um það bil 70% íbúa landsins vildu ekki að stofnað yrði ríki Gyðinga þar sem þeir vildu meina að væri palestínsk jörð. Áður en SÞ gátu klárað málið, tilkynnti leiðtogi síonista í Palestínu árið 1948, að búið væri að stofna ríkið Ísrael.

Hinn arabíski heimur leit á tillögur SÞ og stuðning alþjóðasamfélagsins við stofnun ríkis Gyðinga sem svik við Palestínumenn. Mörg lönd hafa vegna þess hótað því að fara í stríð við Ísraelsmenn og Egyptaland, Írak, Jórdanía, Líbanon og Sýrland fylgdu eftir hótunum sínum með aðgerðum. Ísraelsríki var því strax eftir stofnun þess komið í tveggja ára stríð gegn arabískum nágrannalöndum sínum, þar sem þeir báru sigur úr býtum. Þegar stríðinu lauk í janúar 1949, var Ísrael komið með landsvæði sem var 21% stærri en tillögur SÞ fólu upphaflega í sér. Egyptaland tók yfir Gasa og Jórdanía hertók hinn svokallaða Vesturbakka. Palestínumenn voru aftur á móti án eigin ríkis og Palestína var ekki lengur til. 700 000 Palestínumenn höfðu flúið frá svæðum sem nú voru hertekin af Ísrael. Þeir leituðu hælis í flóttamannabúðum á Gasa, á Vesturbakkanum og í nágrannalöndunum Jórdaníu, Sýrlandi og Líbanon. Í hinu svokallaða Sexdagastríði árið 1967 tóku Ísraelsmenn Gasa og Sínaí-eyðimörkina frá Egyptalandi, Vesturbakkann með Austur-Jerúsalem frá Jórdaníu og hluta af Gólanhæðum frá Sýrlandi. Eftir Sexdagastríðið hertók Ísrael svo alla Palestínu, sem leiddi tl þess að um það bil ein milljón Palestínumanna búsettar á Vesturbakkanum og Gasa voru undir ísraelskri stjórn.

Í flóttamannabúðunum Dikwaneh fyrir utan Beirút bjuggu fleiri en 5000 Palestínumenn árið 1970. Nokkrum árum síðar voru búðirnar eyðilagðar og flóttamennirnir fluttir í aðrar búðir. Mynd: UN Photo/DB

Palestínska frelsishreyfingin PLO var stofnuð árið 1964 og leiðtogi hennar frá árinu 1969 var Yasir Arafat. Þetta var hreyfing sem var sett saman af mörgum ólíkum palestínskum andspyrnuhreyfingum sem unnu að því að frelsa Palestínu. Flóttamannabúðirnar nýttust palestínsku andspyrnubaráttunni til að ráða til sín hermenn. Hluti andspyrnuhreyfingarinnar stóð að baki hryðjuverkaárásum, meðal annars flugránum í þeim tilgangi að vekja athygli á ástandi Palestínumanna. Tímamót urðu fyrir PLO árið 1988, þegar Arafat tók ákvörðum um að ekki skyldi notað ofbeldi í baráttunni fyrir sjálfstæðu ríki. Á svipuðum tíma lýsti palestínska þjóðarráðið (þing Palestínumanna í útlegð) yfir sjálfstæðu ríki Palestínu á Gasa og Vesturbakkanum. Mörg lönd viðurkenndu ríkið og palestínska krafan um sjálfstjórn jókst eftir að út braust uppreisn árið 1987 á hernumdu svæðunum í Gasa og á Vesturbakkanum. Árið 1994 gátu Palestínumenn í fyrsta skipti fylkt sér að baki eigin stjórnvöldum. Á sama tíma áttu palestínsk og ísraelsk stjórnvöld í samningaviðræðum um að ná fram varanlegri, friðsamlegri lausn á málunum. Á tíunda áratung síðustu aldar gengu samningaviðræðurnar í rétta átt og í hinu svokallaða Oslóar-samkomulagi var komist að samkomulagi um að stofnað skyldi palestínskt ríki í maí 1999. Viðræðunum lauk þó fljótt þegar forsætisráðherra Ísraels Yitzhak Rabin var myrtur af öfgafullum Gyðingi árið 1995. Arftaki Rabins, Benjamin Netanyahu var ekki jafn viðræðufús og forveri hans og eftir að hann tók við gengu viðræðurnar verr. Þróunin hefur verið sú sama undir stjórn Ariel Sharons. Frá því að Sharon fékk hjartaáfall árið 2006 hefur Ehud Olmert verið forsætisráðherra Ísraels.

Undanfarin ár hafa deiluaðilar ekki náð að koma á neinum innihaldsríkum viðræðum, ofbeldið er enn til staðar og ekki er lengur hægt að tala um friðarferli. Deiluaðilar fjarlægjast í staðinn sífellt hvor annan. Árið 2002 hertók Ísrael enn einu sinni svæði á Vesturbakkanum, svæði sem þeir höfðu farið frá þegar Palestína fékk sjálfsstjórn í byrjun tíunda áratugarins. Á sama tíma var vinna við öryggismúrinn hafin. Múrinn gengur þvert í gegnum Vesturbakkann og er upphaflega byggður til að hindra palestínska sjálfsmorðsárásarmenn í að komast inn í Ísrael. SÞ fordæmdu byggingu múrsins og Alþjóðadómstóllinn í Haag hefur samþykkt að bygging múrsins brjóti í bága við alþjóðalög. Í janúar 2006 unnu Hamas kosningarnar á palestínsku sjálfsstjórnarsvæðunum og Fatah misstu völd. Bæði Bandaríkin og Evrópusambandið eru með Hamas á lista yfir hryðjuverkasamtök og hafa hin nýju palestínsku stjórnvöld fengið kaldar móttökur í flestum vestrænum löndum. Þegar þau neituðu að viðurkenna hina nýju lýðræðislega kjörnu ríkisstjórn, reyndu Hamas að mynda samsteypustjórn með Fatah sem féll. Út brutust átök á milli Fatah og Hamas, sér í lagi um hver skyldi hafa stjórn yfir friðarsveitunum og vera ábyrgur fyrir að halda lög og reglu. Stöðugir bardagar enduðu með því að Hamas tók völdin í Gasa, á meðan Mahmoud Abbas forseti og Fatah voru í meirihluta á Vesturbakkanum. Ísraelsmenn stjórna öllu sem gerist á Vesturbakkanum. Gasa er algjörlega einangrað og SÞ gefa út endurteknar skýrslur um hrikalegt ástand heilbrigðismála þar.

Sambandið á milli Ísraels og forsetans Abbas er betra en það hefur lengi verið. Abbas hefur stofnað bráðabirgðaríkisstjórn, sem Hamas viðurkennir ekki. Hún er ekki heldur viðurkennd af þinginu, eins og nauðsynlegt er. Abbas forseti vill nýjar kosningar, en Hamas hefur sett sig á móti því.

Aðgerðir Ísraels í Líbanon hafa mætt skilningi, vegna þess að landið er umsetið fjandsamlegum nágrönnum. Bandaríkin eru sérstaklega mikilvægur stuðningsaðili Ísraels, bæði efnahags- og hernaðarlega. Frá því í lok níunda áratugarins hefur þó gagnrýnin á Ísrael aukist. Sérstaklega er hrottaleg meðferð á Palestínumönnum á sjálfstjórnarsvæðunum gagnrýnd og stofnun sífellt fleiri ísraelskra svæða á herteknum palestínskum svæðum. Árið 2004 samþykkti Allsherjarþing SÞ meira en 30 ályktanir þar sem Ísrael var gagnrýnt á ýmsan hátt á svæðunum sem þau hafa hernumið ólöglega. Ísrael hefur valið að hunsa gagnrýnina og er í dag það land í heiminum sem hefur hunsað flestar ályktanir frá SÞ.

Friðarumræður hafa átt sér stað á milli Ísraelskra stjórnvalda og Fatah. Í nóvember 2007 var haldin ráðstefna í Annapolis í Bandaríkjunum þar sem Ísrael og Fatah komust að sameiginlegri niðurstöðu. Það felur í sér að báðir aðilar skuli halda áfram að vinna að friðarsamkomulagi og komast að samkomulagi um kjarnasamband (sem skilgreint er í eldri friðarsamkomulagi). Bandaríkjunum ber að hafa eftirlit með að staðið sé við skuldbindingarnar, sem felur meðal annars í sér að Ehud Olmert og Mahmoud Abbas skulu hittast aðra hverja viku til frekari samningaviðræðna.