Vestur-Sahara
Bæði SÞ og Alþjóðadómstóllinn í Haag hafa fordæmt hernám Marokkó á Vestur-Sahara, en Marokkó neitar að fara út úr landinu og hefur haft herlið þar í yfir þrjátíu ár.
Síðast uppfært 16.07.2008Vestur-Sahara var spænsk nýlenda fram á miðjan áttunda áratuginn og hét þá Spænska-Sahara. Þegar Spánn dró sig út árið 1075 gerðu bæði Marókkó og Mauritanía tilkall til landsins og Marokkó réðst inn í landið og hertók höfuðborgina. Á sama tíma lýsti frelsishreyfingin Polisario Vestur-Sahara sem sjálfstætt ríki. Máritanía féll frá kröfunni um tilkall til landsins, en Marokkó var áfram til staðar í landinu. Jafnvel þó að bæði SÞ og dómstóllinn í Haag færu fram á að halda ætti þjóðaratkvæðagreiðslu um málið, var það hunsað af marókóskum yfirvöldum. Þau settu þess í stað í gang svokallaða „Græna göngu“ þar sem 350.000 almennir Marokkóbúar settust að í Vestur-Sahara. Þessi aðgerð var af alþjóðasamfélaginu álitin hafa magnandi áhrif á ástandið.
Sahrawier flóttamannabúðirnar í Dakhla í Alsír nágrannalandi Vestur-Sahara. Mynd: UN Photo/Evan Schneider
Polisario var fyrst um sinn með fastar bækistöðvar í suðurhluta landsins, en skipti yfir í skæruliðahernað, þar sem það reyndist árangursríkara í baráttunni gegn marókkóska hernum. Á meðan Polisario var stutt af vinstrisinnuðum löndum eins og Alsír, Líbíu, Norður-Kóreu, Kúbu og Júgóslavíu, naut Marokkó stuðnings Bandaríkjanna. Enn eina ferðina blönduðust afrísk átök í Kalda stríðið, dæmi var um það áður ( sjá til dæmis Angóla og Austur-Kongó).
Eftir nokkra misheppnaða árekstra við skæruliðana, valdi Marokkó að einbeita sér að mikilvægasta hluta Vestur-Sahara, svæði sem er um það bil 1/12 af heildarstærð landsins, en þar eru bæði mikilvægustu borgir landsins og verðmætar fosfórnámur. Marokkóbúar byggðu varnarvegg úr sandi í kringum svæðið, settu upp gaddavír og dreifðu jarðsprengjum. Í gegnum árin hefur varnarveggurinn og gaddavírinn oft verið flutt til, þar til svæðið, sem Marokkó hafði hernumið, var um það bil 90 prósent af heildarlandsvæði Vestur-Sahara árið 1987. Eftir vopnahlé sem stóð yfir í eitt ár, frá september 1988, hófust átökin að nýju árið 1989.
Upprunalegir íbúar Vestur-Sahara, saharawienar, hafa ekki mikið vægi í átökunum á milli Polisario og Marokkó. 1/3 íbúanna býr enn í flóttamannabúðum í Alsír á svæði sem er næstum óbúanlegt. Flóttamennirnir eru háðir utanaðkomandi aðstoð til að lifa af.
———
Hlutverk SÞ í átökunum
SÞ hafa ætíð fordæmt innrás Marokkó í Vestur-Sahara og hafa gert endurteknar tilraunir til að vinna með Einingarsamtökum Afríku (OAU) að því að framkvæma þjóðaratkvæðagreiðslu. Samningur um vopnahlé og þjóðaratkvæðagreiðslu var undirritaður af báðum aðilum árið 1988 og SÞ sendu friðareftirlitssveitir til landsins. Sveitirnar áttu að hafa eftirlit með því að vopnahléið væri virt og að atkvæðagreiðslan færi fram sem skyldi. En vegna ósamkomulags um hvernig túlka skyldi friðarsamkomulagið fóru kosningarnar ekki fram. Ósætti í sambandi við atkvæðagreiðsluna snerist um það hver hefði kosningarétt. Marokkó hélt því fram að þeir 350.000 Marokkóbúar sem fluttust til svæðisins hafi einnig kosningarétt, það samþykkir Polisario ekki. Eftir nokkrar tilraunir til samningaviðræðna er engin lausn í sjónmáli. Þrátt fyrir að vopnahléið haldi ekki enn, hafa SÞ valið að hafa áfram friðargæslulið sitt í landinu.
———
Heimildir: Uppsala Conflict Database, Institutt for fredsforkning (PRIO), Aschehoug og Gyldendals store leksikon, SÞ, Félag Sameinuðu þjóðanna, BBC
