Líbía
| Staðreyndir | Tölfræði | Þúsaldarmarkmið Sameinuðu þjóðanna |
Líbía var eitt af fyrstu löndum Afríku til að öðlaðst sjálfstæði, eða árið 1951. Frá árinu 1969 hefur Muammar al Gaddafi verið forseti landins og stýrt því með sinni einstöku útgáfu af íslömskum sósíalisma.
Landfræði og umhverfi
Líbía er mitt á hásléttu Norður-Afríku, löngu fjalllendi sem nær frá Atlantshafinu að Rauðahafinu. Í landinu miðju eru fjallgarðar sem ná allt að 3500 metra hæð yfir sjávarmáli. Landið er þurrt og hrjóstrugt með langar sandsléttur þar sem enginn gróður vex og ekkert fólk býr. Í miðju landinu er eyðimerkurloftslag, lítil sem engin rigning og miklar hitasveiflur. Líbía er fámenn og strjálbýl, byggð er á örfáum eyðimerkurvinjum. Meðfram vesturströndinni er þéttbýlla, þar er gott ræktarland og flestar stærstu borgirnar eru þar. Austur af Sidra-flóanum er láglent, þar er einnig þéttbýlt. Þrátt fyrir að landshlutar séu mjög ólíkir eru þurrkar stórt vandamál í allri Líbíu. Á eyðimerkursvæðunum geta liðið ár á milli skúra, en á strandlengjunni er mesta úrkoma á ári um það bil 400-500 mm. Til samanburðar er meðalúrkoma á Íslandi 1420 mm á ári. Stærstu umhverfisvandamál Líbíu orsakast af loftslagi og jarðeyðingu, vegna lélegs jarðvegs og illa skipulagðs landbúnaðar.
Ef allt mannkyn myndi neyta til jafns eins og gerist að meðaltali í Líbía, þá þyrftum við 1.7 eintök af plánetunni Jörð. Sjá mælistikuna fyrir vistfræðileg áhrif.
Saga
Rómverjar sigruðu Fönikíumenn árið 69 f. Kr. og tóku þá yfir strandsvæði Líbíu. Landið var rómverskt umráðasvæði fram á 5. öld, en þá hófst hið langa fall Rómarveldis. Á miðri 7. öld varð Líbía hluti af arabíska ríkinu, sem innleiddi þá Íslam og arabíska menningu og tungumál. Líbísku yfirráðasvæðin voru undir yfirráðum margra arabískra fursta næstu aldirnar. Þegar Ottoman heimsveldið tók yfir stjórn Líbíu á 16. öld, var landið látið undir stjórn málaliða og voru hafnir landins notaðar af sjóræningjum Ottoman heimsveldisins. Ottoman heimsveldið tapaði yfirráðasvæðum sínum á 19. öld og 1911 réðust Ítalir inní landið og tóku við stjórninni þar. Í kjölfarið fluttust mörg þúsund Ítalir til landsins og ráðist var í miklar vegaframkvæmdir og iðnaðaruppbyggingu. Breskar hersveitir réðust svo inn í landið í seinni heimsstyrjöldinni. Loks árið 1951 varð Líbía sjálfstætt ríki, eitt af þeim fyrstu í Afríku. Stjórnin sem tók við átti í miklum vandræðum vegna fátæktar og vanþróunar og þurfti landið því að reiða sig á utanaðkomandi aðstoð allt þangað til að olía fannst í landinu árið 1959. Muammar al Gaddafi herforingi tók yfir stjórn landsins árið 1969. Hann vildi byggja upp nýtt stjórnmála- og félagskerfi frá grunni.
Samfélag og stjórnmál
Líbískum stjórnmálum er stjórnað algjörlega af Gaddafi, en hann hefur búið til einstakan íslamskan-sósíalisma sem kallast „hin þriðja algilda kenning“. Kerfið samanstendur af mörgum nefndum sem ná frá landsbyggðinni, borgunum og upp að byltingarráðinu, en þar sitja þeir sem stjórnuðu valdatökunni árið 1969. Kosningar eru bannaðar en lýðræðinu er framfylgt með því að fólk getur sagt sínar skoðanir í nefndunum. Í raun og veru er það Gaddafi sjálfur sem hefur öll völd. Frá 1970-1999 var Líbía einn af stærstu óvinum vestrænna landa. Gaddafi studdi allt frá palestínsku frelsishreyfingunni, írska lýðveldishernum og stríðsrekstur Írans gegn Írak og voru það líbískir hryðjuverkamenn sem sprengdu upp flugvél fyrir ofan Lockerbie í Skotlandi. Síðan þá hefur Gaddafi í auknum mæli opnað landið fyrir vestrænum áhrifum og hefur stöðvað þróun og framleiðslu gjöreyðingavopna. Eftir margar tilraunir til að stofna samband með öðrum arabískum ríkjum, hefur Gaddafi nú snúið sér til suðurs að sunnanverðri Afríku og er til dæmis mjög virkur í Afríkusambandinu. Þrátt fyrir miklar olíutekjur hefur landið þurft að glíma við mikil vandamál. Atvinnuleysi er mikið og þá sérstaklega meðal ungmenna. Ólíkt öðrum löndum í Afríku er HIV og eyðni ekki stórt vandamál í landinu og njóta íbúarnir góðs af lífsgæðum sem eru talsvert betri en í nágrannalöndunum.
Hagkerfi og viðskipti
Samanborið við önnur ríki í Afríku, er efnahagur Líbíu nokkuð traustur, en þar má finna eina hæstu þjóðarframleiðslu álfunnar. Þegar landið var einangrað frá umheiminum, stöðvaðist efnahagsleg uppbygging vegna reglugerða og banna frá Bandaríkjunum og Sameinuðu þjóðunum, mikilli spillingu og fjárfestingum í framleiðslu gjöreyðingarvopna. Á seinustu árum hefur vöxtur í landinu verið jafn, en efnahagurinn fylgir þó sveiflum á heimsmarkaðsverði á olíu, sem gerir stjórnvöldum erfitt fyrir að gera áætlanir fram í tímann. Allt að 95% efnahagsins byggist á olíu, en aðeins lítill hluti af þeim tekjum rennur til íbúanna. Mikið af því vinnuafli sem knýr olíuvinnsluna áfram er utanaðkomandi og tekjurnar af henni skila sér því ekki í ríkissjóð. Landbúnaður er önnur mikilvægasta atvinnugrein Líbíu. Þrátt fyrir það þurfa Líbíumenn að treysta á matvælainnflutning þar sem að í landinu er aðeins framleiddur einn fjórði af þeim mat sem þegnarnir þurfa. Atvinnuleysi og takmarkað samband milli menntakerfis og atvinnumarkaðs veldur stöðnun á einsleitum efnahagi. Nýsköpun hefur ekki borið tilætluð áhrif.
Other country profiles
Heimsálfa/svæði
Afríka
Aðild/þátttaka
Afríkusambandið
Alþjóðabankinn
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn
Arababandalagið
G77
Mannréttindaráðið
OPEC
Ríki utan hernaðarbandalaga
Sameinuðu þjóðirnar (SÞ)
Líbía varð aðildarríki SÞ árið 1955.